Warao tamatika ekida ebe. kokotuca jojabi kawaja eku Warao ekida. Warao kokotuka kuai: Ka idamotuma, ka nobo kuai ja. A wai, ka nobo a wai, awajabara ka nobo a wai (Aulara, Aurana, Aurala, Aorana). Tai kuai arotu. Araisa a warotu. Warao manamo janoko arao. Araisa a wai Etoare ( Etuare, Itoare). Tai Kuai warao. Tamatika warao ekida. Ama seke a warotu jakotai araisa kuare naoae. Kuare naoae, Karajo, oko tamatika isanamataya... ¿Sína oko minaja? Osiku oko minaja, Kuamara oko minaja, teko oko minaja, ojidu oko minaja. Kuai ojidu ekida. Najoroya aru. Akuaru ekida. Tiaja ama seke ka nobo nabakakore, tai a warotu nabakakore domu yajake. Domu jakotai a wai keri. Domu keri, keri irridaja. Tai nabakakore, ama seke tai dibunae: ma warotu, domu jatakí, ka najoro ajuaru ekidabitu... Jatabu isanae, jatanae: abajotanae. A jatabu naruae daukaba eku. Atae daisa isanae, jatae: wabae diana. Tai a jarak najoroae. Jisabae aru isiko. Najoroae, tai awarao dibía: Ahá, warotu, diana ine naría. Diana ma janoko ata. Naruae diana. Ama a warotu dibía: karajo, ma jatabu yakeraja dijanae. Domu a kuba yakeraja. Ama naruae, naruae... Najobuae, miae diana. Mikore jobaji eku jatabu naruae: ekida diana...Duhu monuka arokoatawitu ha. Tai ama seke iwaya diana isakitane. Isakitane obonokore diana jatabu jojabi eku yaruae. Yaruae, tamasabamo ejobonae diana. Jojabi tamate ejobonae. Joaika naruae, yaronae. Takore a rakoi ja, a rakoi tijidamo ja. Tijidamo Ka Natu ama seke tai isía dibunae. Dakoi, ma jatabu dijanae: joaika nakae. Ama tiakure ukuboto nonau...Ine joaika narukitane obonoya. Tane dibunae. A raki kanamunae, ukoboto nonae, nonae...Tamate, jobaji saba abanae: Mate tejoto, mate kabukida. Atae nonae, yiwaranae. Abanae: kaika diana. Autu tuaranoko, autu tuaranoko tane nonae.....Tai nanakayakore, wabojitakore tatuka tuarakitane. Tiaja ama abanae. Ama seke dibunae dina, jokoane jokowitu: Dakoi, ine naría ma jatabu isakitane, joaika nakaja kotai. Ama seke naoae tamate. Nanakanae diana. Taisi Kuare: tatukamo, tatukamo tuaraya.....Diana jobaji naoae. Jobaji oanae warao isaka kate ekida tamatika. Mikore ....Osiru erabitu, eraja miae.....Ama kuamara erawitu..Ibure erawitu...Oh erawitu. Tataka ubae. Kuamara Kubae, najoroae. Eraja wajabuae. Osibu Kubae. Diana atae naruae kuai. Naruae, tata nabakanae. Diana ama seke dibuane: karajo, tamatika sanamataya: najoro ekida. Oko tamatika aruwitu oko najoroya. Aru namaya kotai, jota aru. Tai kuare najoro era ine miae. Tata ama narukí... Tiakore ama seke waraotuma nabakakore ebika ebanae: Najoroae... Ahá, Ay warotu dibunae Iji ma omi yakaramataya...Iji jomakaba najoroya...¿Kasabamo iji miae? Ine miae joaika.....Tata kokotuka oko narute...Tamaja jobaji oko iabate. Oko joaika narute...Tamaja ka jobaji ojo iabate. Tane diana dibunae. A warotu kanamunae, dubujida tane. Aru werea a najoro tane. Isiko a ma ske joaika nanakanae diana. Joaika nanakakore autu jojisi asida nakakitane: Kuaba jakotai tai jojisi ekía ejobone obonokore diana nakasinae. Tai seke, ama seke era joaika nakae. Takore asibía a warao jakotai mate nanakanaja. Nobo naoaes Arona, tai jobaji awajabara a mitu kotai kuai bajinae. Ama tai araisa, a warotu Itoare tai seke a wai, tai ka Nobo, tai seke tamaja jobaji arai nakae, oko tamatika jakitane. Kuai bajinae asibía awarao. Tai bajía kotai obonobuae: Ine najoro eraja miae, takore mateyakore narunoko, jojisi asida nakae. ¿Sína a obonona? Kuabu a obonona. Ama seke kuabu a obonona. Ama seke kuabu jakotai ayamo kujuruae ejobakitane. Atae joisi yakera nakakitane nakasinaja kotai. Takore tai ayana kuarika nakasinae. Tai kaubu arai a kua sabasabamo kujuruya kaika. Ejobonaka-ta tane ayana kuabu a jotokobo bajinae. A jotokobo bajinaja kotai tai diana jokoyakore jokonakura tane. Tai bojinae......Ama kuai obonobuae Jebu namoninae. Jebu namoninae so: Ine so jate, dibunae. Araisa dibunae: Ine dokoi jate. Ine jebuida araisa dibía, jebuida ine jate boroboro. Ine namonía kotai, ma matoromo tiarone saba ine jebu jate. Jebu namoninae. Dokoi namoninae. So namoninae.....Ebe dokoi ekida, jebu sanuka arakate ekida. Takore tai ka Nobowitu jebuwitu namoninae. Ama mí: oko jebu ja. So ja, diaraja Oko wabaya. ¿Sína a obonona? kuabu asida kuare, joisi asida nakae kuare. Kokotuka wabakitane ekida: are jakuna. Takore ama kuai bajinae kotai jebu namoninae, so namoninae.....Ama oko wabaya so asía....Obo aisía oko wabaya. Ka saba oriasiae oko omi asibía. Arai isía jebu ja, jebu erwitu. Tai ka nobo jebu namoninae. Ka saba oriasiae oko omi asibía. Tamatika a kua diana. Tai kokotuka.
Relator: José Pinto. Jatabuidanoko. Febrero de 1966. Grabación, transcripción y traducción: Antonio E. Vaquero Rojo.
jueves, 9 de septiembre de 2010
La aparición de los Waraos (segunda parte)
Y conforme llegaban los Waraos, se lo iban poniendo por delante y ellos comían..!Ahá¡...le dijo su amigo !Ay, compañero¡ Tú disfrutando de lo tuyo sin acordarte de mi..¡ !Tú estás comiendo pescado¡...¿Adonde los conseguiste?... Yo lo conseguí allá abajo. Allá nos iremos todos.....Abandonaremos esta tierra nuestra y nos iremos para abajo...Sí, abandonaremos esta tierra nuestra..¡ Así se expreso Nuestro Viejo. Su compañero de determinó en el acto. Rallaron yuca como provisión y, co este bastimento, comenzaron a desfilar para abajo. Cuando ya habían descendido la mital, el hueco de salida se les estropeó: una mujer embarazada se metió por aquel hueco y se atascó. Hasta ese momento ya habían bajado muchos. Pero la mitad de los Waraos no habían bajado. Allí llegó el abuelo Aorana, aquel que había sido el primero en descubrir la tierra.. y que tuvo que quedarse arriba. En cambio el otro, su amigo Itore, que éste era su nombre y éste es propiamente Nuestro Abuelo, aquel sí que bajó a la Tierra: él fue aquí nuestro primer antepasado. La mitad de los Waraos se quedaron arriba. Aquellos que se quedaron se lamentaban: Yo, que veían tanta comida, y ahora este hueco¡ Ha tenido que malograrse la salida..... ¿Por culpa de quién?...Por culpa de aquella embarazada.....Estuvieron brincando y forcejeando sobre la embarazada para que ella saliera. Trataban de componer aquella salida que se había taponado. Pero se atascó todavía más. Por más que estuvieron pateando sobre la cabeza de aquella barrigona, jamás pudo salir y quedó bloqueando el conducto con su trasero. Su trasero, se hizo de tapón, es ahora el Lucero de la Mañana, que sale al amanecer. Allí quedo asomado....Y también quedó allá arriba, Nuestro Abuelo Aurana. Entonces de dieron a cavilar, contrariados....Y se convirtieron en Jebus, (espíritus malignos). Uno se convirtió en el Jebu de la diarrea: Yo seré la diarrea, dijo. Yo seré el vómito, dijo otro. Yo seré el gran Jebu dijo otro, el gran Jebu del Sarampión. Yo me convertiré en esto y hasta para mis propios nietos seré el peor de los Jebus. Se convirtieron en Jebus....Se convirtieron en vómito...Se convirtieron en diarrea....Antes no existía el vómito, ni el más insignificante de los Jebus. Pero ahora todo aquellos antepasados se transformaron en Jebus peligrosos. Ahora mira lo que sucede: Nosotros tenemos Jebus (enfermedades).....Tenemos diarreas, tenemos fiebre. Nosotros enfermamos y morimos. ¿Por culpa de quién?......Por culpa de aquella embarazada fatal, que les averió la salida del camino. Si hubieran logrado bajar todos, no existirían ningún Jebu. Ningún Warao, tendría que morir. Ninguno de los viejos moriría: VIVIRÍAMOS SIEMPRE. Pero los que se quedaron arriba se convirtieron en Jebus: se convirtieron en diarrea y ahora nosotros moriremos de diarrea, morimos de catarro. Se enemistaron con nosotros por la trágica desaparición ....Allá arriba están los Jebus....También Nuestro Abuelo se convirtió en Jebu. Se enemistaron con nosotros, al no poder venir, la mitad de los Waraos. Y este es ya el fin. Esto es todo.
martes, 7 de septiembre de 2010
La aparición de los Waraos (primera parte)
Al principio aquí no había ningún warao. En toda la superficie de nuestra tierra no había engendrado ningún Warao. Todos los Waraos estaban allá arriba: nuestros antepasados, Nuestro Abuelo estaba allá arriba. Su Nombre, el nombre de Nuestro Abuelo, el nombre de Nuestro Primer abuelo es ALULÁ, AURALA, AURARA, AURALA, AURANA. El era el jefe de arriba. Tenía un compañero. Los dos eran waraos, jefes de familia, viviendo cada uno en su propia casa. El nombre del compañero era Etore, Etuare, Itore... Así que los Waraos vivían allá arriba. Aquí no había Waraos. Sucedió que aquel compañero Itore vino a visitar a su amigo Aulalá. Se acercó hasta él, desembarcó y comenzó a decir: Carajo, nosotros aquí pasamos muchas calamidades. Y, qué es lo que conseguimos en definitiva? No conseguimos morocoto, ni cazamos picure, ni cazamos lapa.... ni siquiera conseguimos la fruta del moriche. Allá arriba ya no había moriches. Comían solamente yuca, sin presa de acompañamiento. Y hete aquí que, después de presentarse ante Nuestro Abuelo, después de llegar su amigo, llegó también allí cerquita y se posó un pájaro que venía volando. Era el pájaro llamado Keri, una ejemplar de Keri, un Keri de gran tamaño. Al llegar el pájaro, Nuestro Abuelo dijo: Amigo, vamos a flechar ese pájaro, puesto que no disponemos de ninguna otra presa para la comida, Itoare, tomó la flecha, templó el arco y disparó: No acertó. La flecha fue a caer en el conuco. Tomó otra flecha, disparó y acertó: murió el pájaro. Y ellos comieron aquella caza. La prepararon con yuca. Después de comer, el compañero le dijo: Bueno amigo, me voy. Me voy para mi casa. Y se fue. Y el amigo nuestro viejo, se dijo: Carajo, se me ha perdido una flecha tan buena...Una flecha pajarera tan perfecta. Y asi se fue, se fue, se fue....... Estuvo buscándola hasta que la encontró. Observó que se había introducido completamente en la tierra. No se la veía......Como era tan fina se había introducido hasta el mordente. Comenzó entonces a cavar para sacarla. Pero al intentar extraerla, la flechá se hundió aún más en la tierra. Penetró de modo que vino a salir por esta otra parte. Salió hacia acá, hacia la tierra: Cayó y llegó aquí abajo. Nuestro Abuelo tenía una hermana, una hermana ya viejita. Y entonces, a esta viejita, Nuestra abuela, le dijo: Hermana, se me ha perdido mi flecha....Ha caido para abajo.... Tienes que hacerme una cuerda......Porque quiero bajar hasta allá abajo...Así le dijo. La hermana se puso a trenzarla, a trenzarla hasta que le hizo la cuerda. Para probarla la tiró hacia acá, hacia la tierra: todavía no llegaba....todavía era muy corta. Continuó con su trenzado hasta que logró terminarla. La colocó: era suficiente. Había dispuesto unos descansillos de trecho en trecho, a lo largo de toda la cuerda, para que si se cansaba durante el descenso pudiera descansar allí. Así que, Nuestro Abuelo, colocó la cuerda y, al amanecer, ya con buena luz, le dijo a su hermana: Hermana, me voy a recoger la flecha que se me fue para abajo. Y se vino para acá....Comenzó a bajar, descansando de trecho en trecho, como estaba previsto, hasta que llegó a la Tierra. Cuando llegó a la Tierra, aquí no había ni un solo Warao. En cambio.....Observó que había muchos morocotos, muchos........Muchísimos acures....Muchísimos váquiros.......Muchísimos fruta de moriche......Durmió por allí. Cazó unos Acures y comió. Después asó mucha carne y flechó morocotos.....Con todo esto se fue de nuevo para arriba. Subió.....Llegó allá arriba y comenzó a decir: Carajo, aquí lo estamos pasando mal, porque aquí no hay comida. Nosotros aquí solamente comemos yuca.......La yuca que plantamos por aquí, la yuca de montaña (amarga). Digo esto porque yo he descubierto muchísima comida....Nos iremos para allá.
martes, 27 de julio de 2010
Kanali, la ceramica del hombre Jivi
En el mismo origen del hombre Jivi, según se nos ha enseñado, es que los Jivi salimos del interior de la tierra, en el lugar denominado Unianato, lugar que se encuentra en las cercanias del orinoco.
Cada hombre Jivi, que venía saliendo de la tierra, traía consigo una tinajita para el agua de beber. Más que una tinaja de uso propio al cual estaba destinada, era también un modelo de donde fueron haciendo las varias formas, que hoy tiene las alfarería Jivi: Ollas, tinajas, pimpinas, escudillas, budares, etc.....Desde entnces hemos venido trabajando la cerámica la cuál el idioma Jivi es Kanali.
Las figuras o dibujos (ITANEE) los introduce Kuvai, personaje de la historia Jivi, primero hace las oraciones y éstas van creando los dibujos-símbolos; luego les imparte a los miembros Jivi las oraciones que significan las diferentes alegorías o sentido de los símbolos. Posteriormente les entrega las pintas y por último les dice que deben conservar y practicar y enseñar esas escrituras a todos los Jivi como signo de identificación y para sentir confianza y seguridad en sí mismos.
Datos obtenidos del libro: JIVIKOBEE KANALI (ceramica Jivi) de Alfredo Almeida.
Editorial: Tinta Papel y Vida.
Investigación:
Alfredo Almeida (Ceramista)
Alejandro Signi (Antropólogo)
Alvaro Jiménez (Maestro Jivi)
Cada hombre Jivi, que venía saliendo de la tierra, traía consigo una tinajita para el agua de beber. Más que una tinaja de uso propio al cual estaba destinada, era también un modelo de donde fueron haciendo las varias formas, que hoy tiene las alfarería Jivi: Ollas, tinajas, pimpinas, escudillas, budares, etc.....Desde entnces hemos venido trabajando la cerámica la cuál el idioma Jivi es Kanali.
Las figuras o dibujos (ITANEE) los introduce Kuvai, personaje de la historia Jivi, primero hace las oraciones y éstas van creando los dibujos-símbolos; luego les imparte a los miembros Jivi las oraciones que significan las diferentes alegorías o sentido de los símbolos. Posteriormente les entrega las pintas y por último les dice que deben conservar y practicar y enseñar esas escrituras a todos los Jivi como signo de identificación y para sentir confianza y seguridad en sí mismos.
Datos obtenidos del libro: JIVIKOBEE KANALI (ceramica Jivi) de Alfredo Almeida.
Editorial: Tinta Papel y Vida.
Investigación:
Alfredo Almeida (Ceramista)
Alejandro Signi (Antropólogo)
Alvaro Jiménez (Maestro Jivi)
lunes, 26 de julio de 2010
Reflexiones
Se irán contando de manera didáctica y entretenida las diferentes leyendas de ABIA YALA(tierra grande) para esto tenemos buen material, especialmente de Venezuela, pero gracias al internet, muchos de Abia Yala, nos van ir enviando sus respectivas leyendas, las cuales iré transcribiendo, para ir haciendo memoria viva de nuestro origen de lo que somos en esta tierra de Gracia, que es toda America, empezaremos con leyendas sobre la Creación, y por supuesto copiaremos relatos del Popol-Vuh, en donde este libro, que nos enriquece, por ser nuestro, y tener de nuestros saberes, será desde una traducción especialmente querida por mi, ya que fue un trabajo de poetas, traduciendo poesia, como lo son: Miguel Ángel Asturias y J. M Gonzales De Mendoza. El conocernos, el saber sobre esta tierra en la que vivimos y nos movemos es parte de ese hacer individual, para el crecimiento en comunidad.
Shalom, isabelión.
Shalom, isabelión.
jueves, 22 de julio de 2010
Pensamientos
Cuando se ama la vida, se ama la libertad y se busca y se encuentra los medios, para que la vida sea un río, en donde la meta, sea aún plasmar la vida. Los versos, las canciones, los pensamientos, en positivos, las palabras bellas y adecuadas, te ayudan en promover la libertad, y está es un regalo, que se debe cuidar, se debe estar atento y al pendiente, porque la libertad tiene enemigos, entre ellos: LAS CADENAS de la IDOLATRIA.
Shalom, isabelión.
Shalom, isabelión.
Unificado entradas
En facebook, se ha abierto una página exclusiva de poesia, en donde varias editoriales, están presentes, y por eso realizó una convocatoria, si te gusta escribir poesia, canciones, acrósticos y poemas, pues eres bienvenido a este pequeño rincón en donde tus letras, serán leídas y en donde no existe el riesgo de perder lo que escribas, ya que todo queda anexado en facebook, desde aquí seguiré igualmente colocando mis versos cortos, y mis poesias sentidas, pero allá lo hermoso será el compartir con diferentes poetas, y será ver y apreciar un jardín de flores, desde ya nuevamente: Bienvenidos.
http://www.facebook.com/profile.php?id=100001264844222&v=app_2347471856
http://www.facebook.com/profile.php?id=100001264844222&v=app_2347471856
Suscribirse a:
Entradas (Atom)